Satranç Türkiye’de okul turnuvalarından il birinciliklerine, kulüp liglerinden Türkiye Satranç Federasyonu’nun (TSF) açık turnuvalarına kadar milyonlarca kişinin oynadığı bir spor. Kurallar her yerde aynıdır, çünkü Dünya Satranç Federasyonu FIDE tarafından Satranç Kuralları’nda (Laws of Chess) belirlenir. Güncel baskı 1 Ocak 2023’te yürürlüğe girdi ve 2026’da da geçerli; FIDE’nin 2026’daki güncellemeleri malzeme, eşitlik bozma ve İsviçre sistemi yönetmeliklerini kapsadı, temel kuralları değil. Bu rehberde taşların hareketi, yeni başlayanların sık karıştırdığı özel hamleler, beraberlik çeşitleri, dokunan oynar kuralı, FIDE süre kategorileri ve Elo puanının temel mantığı örneklerle anlatılıyor. TSF, FIDE puanının yanında kendi Ulusal Kuvvet Derecesi’ni (UKD) de tutar; turnuva ilanlarında hangisinin hesaplandığını kontrol edin.
Tahta ve taşların hareketi
Tahta 64 karedir; her oyuncunun sağ alt köşesinde beyaz kare bulunur. Oyuna beyaz başlar, oyuncular sırayla birer hamle yapar.
| Taş | Hareket | Not |
|---|---|---|
| Şah | Her yöne bir kare | Asla tehdit altındaki kareye gidemez |
| Vezir | Düz ya da çapraz istediği kadar kare | En güçlü taş |
| Kale | Yatay veya dikey istediği kadar kare | Rokta yer alır |
| Fil | Çapraz istediği kadar kare | Oyun boyunca aynı renkte kalır |
| At | “L” şeklinde: iki kare düz, bir kare yana | Taşların üzerinden atlayabilen tek taş |
| Piyon | Bir kare ileri, ilk hamlede iki kare | Çapraz ileri bir karedeki taşı alır |
At dışında hiçbir taş başka taşın üzerinden atlayamaz. Rakip taşın bulunduğu kareye gidince o taş alınır ve tahtadan çıkar.
Özel hamleler: rok, geçerken alma, terfi
Rok
Şah kaleye doğru iki kare gider, kale de şahın üzerinden geçtiği kareye atlar. Rok ancak şu koşullarda yapılabilir:
- Şah da o kale de daha önce hiç oynamamış olmalı,
- aradaki kareler boş olmalı,
- şah tehdit altında olmamalı; üzerinden geçeceği veya varacağı kare rakip taşlarca kontrol edilmemeli.
Kalenin tehdit altında olması rok yapmaya engel değildir; uzun rokta kalenin geçtiği karenin kontrol edilmesi de sorun yaratmaz. Rok bir şah hamlesidir: önce şaha dokunun ve tek elle yapın.
Geçerken alma (en passant)
Başlangıç karesinden iki kare ilerleyen piyon, rakip bir piyonun yanına gelirse, o rakip piyon onu sanki tek kare ilerlemiş gibi alabilir. Bu hak yalnızca hemen sonraki hamlede kullanılabilir.
Terfi
Son sıraya ulaşan piyon aynı hamle içinde aynı renkte bir vezir, kale, fil veya ata dönüştürülmek zorundadır. Daha önce alınmış taşlarla sınırlı değilsiniz; iki vezir olması kurala uygundur. Vezir yerine at veya kale seçmek bazen patı önler.
Şah, mat ve pat
- Şah (kontrol): Şah tehdit altındadır. Şahı kaçırarak, tehdit eden taşı alarak ya da araya taş koyarak kurtarmak zorundasınız.
- Mat: Şah tehdit altında ve kurtulmanın geçerli yolu yok. Oyun anında biter.
- Pat: Sırası gelen tarafın hiç geçerli hamlesi yok ve şahı tehdit altında değil. Oyun berabere biter; kazanmak üzereyken patla yarım puana razı olmak en acı derslerdendir.
Şah hiçbir zaman alınmaz. Kurala aykırı hamle (örneğin şahı tehdit altında bırakmak) cezalandırılır: klasik oyunda ilk tamamlanmış kural dışı hamlede rakibe iki dakika eklenir, ikincisinde oyun kaybedilir. Rapid ve blitzde eklenen süre bir dakikadır.
Beraberlik çeşitleri
- Pat.
- Anlaşma: Bazı turnuvalar erken beraberlik teklifini kısıtlar.
- Üç kez tekrar: Aynı konum, aynı oyuncunun hamle sırasıyla ve aynı rok ile geçerken alma haklarıyla üç kez oluşur. Oyuncunun usulüne uygun talep etmesi gerekir.
- 50 hamle kuralı: Her iki oyuncu da 50 hamle boyunca piyon oynatmamış ve taş almamışsa beraberlik talep edilebilir.
- Otomatik beraberlik: Konumun beş kez tekrarı veya piyon hamlesi ve taş alma olmadan 75’er hamle. Hakem talep beklemeden oyunu bitirir.
- Ölü konum: Hiçbir geçerli hamle dizisi mata götüremez; örneğin şah-şaha karşı, şah ve fil-şaha karşı, şah ve at-şaha karşı.
- Süre bitti ama mat malzemesi yok: Süreniz dolduğunda rakibiniz sizi hiçbir şekilde mat edemiyorsa sonuç yenilgi değil beraberliktir.
Dokunan oynar ve saat kuralları
Tahta başında FIDE Kuralları 4. madde geçerlidir:
- Kendi taşınıza bilerek dokunursanız, geçerli hamlesi varsa onu oynamalısınız.
- Rakip taşa dokunursanız, alabiliyorsanız almalısınız.
- Taşı geçerli bir kareye bırakıp elinizi çektiğinizde hamle değiştirilemez.
- Taşı ortalamak mı istiyorsunuz? Dokunmadan önce “düzeltiyorum” deyin.
Saate, taşı oynadığınız elle basın. Online satrançta dokunan oynar yoktur ama fare kayması da geri alınmaz.
FIDE süre kontrolleri: klasik, rapid, blitz, bullet
Kurallar kategorileri 60 hamlelik bir oyunda oyuncu başına düşen toplam süreye göre belirler: temel süre + 60 × hamle başı ek süre.
| Kategori | 60 hamle için oyuncu başı süre | Tipik örnek | FIDE listesi |
|---|---|---|---|
| Klasik (standart) | 60 dakika veya fazlası | 90 dk + 30 sn | Standart |
| Rapid | 10 dakikadan fazla, 60’tan az | 15+10, 25+10 | Rapid |
| Blitz | 10 dakika veya daha az | 3+2, 5+0 | Blitz |
| Bullet | FIDE tanımı yok; online, genelde 3 dakikanın altı | 1+0, 2+1 | Yok |
Örnek hesaplar
- 90+30: 90 + 60 × 0,5 = 120 dakika, klasik.
- 15+10: 15 + 60 × 10 sn = 15 + 10 = 25 dakika, rapid.
- 10+5: 10 + 5 = 15 dakika. Blitz değil rapid; çok sık karıştırılır.
- 3+2: 3 + 2 = 5 dakika, blitz.
Klasik oyunun FIDE puanına işlemesi için 2024 puan yönetmeliği alt sınır da koyar: oyunculardan biri 2400 ve üzeriyse oyuncu başına 120 dakika, biri 1800 ve üzeriyse 90 dakika, ikisi de 1800 altındaysa 60 dakika.
FIDE puanının temelleri
FIDE klasik, rapid ve blitz için ayrı puan listeleri yayımlar. 1 Mart 2024’ten beri geçerli yönetmeliğin ana noktaları:
- Taban 1400: İlk puan için puanlı rakiplere karşı en az beş oyun gerekir ve puan en az 1400 olmalıdır; başlangıç puanı en fazla 2200 olabilir.
- K katsayısı: Yeni oyuncular (ilk 30 oyun) ve 18 yaşını doldurdukları yılın sonuna kadar 2300 altındaki gençler için 40; 2400 altı için 20; bir kez 2400’e ulaşanlar için 10.
- 400 puan kuralı: 2650 altındaki oyuncular için 400’den büyük puan farkı 400 sayılır.
- Oyun başına değişim = K × (alınan sonuç − beklenen skor).
Elo örneği
1600 puanlı oyuncu 1800 puanlıyı yeniyor. 200 puanlık fark, düşük puanlı oyuncu için yaklaşık 0,24 beklenen skor verir (FIDE tablosu; 1 / (1 + 10^(200/400)) formülü de 0,240 verir). K = 20 ile:
- Galibiyet: 20 × (1 − 0,24) = 15,2, yani +15; 1800’lük oyuncu 15 kaybeder.
- Beraberlik: 20 × (0,5 − 0,24) = 5,2, yani +5.
- Yenilgi: 20 × (0 − 0,24) = −4,8, yani −5.
Kendi sonuçlarınızı Elo hesaplama aracıyla deneyebilirsiniz. Okulda ya da kulüpte turnuva mı düzenliyorsunuz? İsviçre sistemi eşleşme aracı her turda eşit puanlı oyuncuları eşleştirir; TSF açık turnuvalarında da kullanılan format budur.
Kaynaklar
Kurallar FIDE Satranç Kuralları’nın 1 Ocak 2023’te yürürlüğe giren ve 2026’da geçerli olan baskısına (rapid ve blitz için Ek A ve B dahil) dayanır. Puan bilgileri 1 Mart 2024’ten itibaren uygulanan FIDE Puan Yönetmeliği’nden alınmıştır; 400 puan kuralının 2650 sınırı 1 Ekim 2025’ten beri geçerlidir. Bullet bir online oyun geleneğidir, FIDE kategorisi değildir. UKD ve yurt içi turnuva kuralları için TSF talimatlarına bakın.