Her doğa yürüyüşçüsü bir gün patika başında durup “zirveye çıkıp hava kararmadan dönebilir miyim?” diye düşünmüştür. 1892’de İskoç dağcı William W. Naismith bunun için bugün hâlâ kullanılan bir kural önerdi: haritadaki her 3 mil için bir saat, her 2.000 fit tırmanış için bir saat daha. Metrik sistemde bu, saatte 5 km artı her 600 m tırmanış için 1 saat demektir. Kural İngiltere’de dağ liderliği eğitimlerinde hâlâ öğretiliyor; Kaçkarlar’da yayla yürüyüşü, Aladağlar’da zirve ya da Likya Yolu’nda etap planlıyorsanız sizin için de en pratik başlangıç noktasıdır. Bu rehberde kuralı, Langmuir ve Tranter düzeltmelerini, Alp kulüplerinin kullandığı DIN formülünü ve birkaç çözümlü örneği bulacaksınız. Bulduğunuz hızları dakika/km’ye çevirmek için pace hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Tek satırda kural
| Birim | Yatay mesafe | Tırmanış |
|---|---|---|
| Metrik | 5 km başına 1 saat (km başına 12 dk) | + 600 m başına 1 saat (100 m başına 10 dk) |
| İngiliz birimi | 3 mil başına 1 saat | + 2.000 fit başına 1 saat |
Sonuç, hafif sırt çantalı ve makul kondisyonlu bir yürüyüşçünün iyi patikadaki hareket süresidir. Molalar, fotoğraf durakları, yön bulma ve kötü hava dahil değildir.
Örnek 1: 15 km uzunluğunda, toplam 600 m tırmanışlı bir dairesel parkur.
- Mesafe: 15 ÷ 5 = 3 saat
- Tırmanış: 600 ÷ 600 = 1 saat
- Naismith süresi: 4 saat
“Toplam tırmanış”, zirvenin otoparktan yüksekliği değil, rotadaki tüm çıkışların toplamıdır. Birkaç tepeden geçen bir sırt yürüyüşünde her çıkışı harita ya da GPS uygulamasından toplayın.
Langmuir düzeltmesi: inişler
Naismith iniş için bir şey söylemedi. Eric Langmuir, dağ liderlerinin el kitabı Mountaincraft and Leadership’te (1984) iki düzeltme ekledi:
- Hafif iniş (5°–12°): her 300 m iniş için 10 dakika çıkarın.
- Dik iniş (12° üstü): her 300 m iniş için 10 dakika ekleyin.
Hafif iniş hızlı yürünür; dik iniş ise yavaş, dikkatli ve dizleri zorlayan bir yürüyüştür. Örnek 1’deki 600 m iniş tahmini şöyle değiştirir:
| İniş tipi | Düzeltme | Yeni süre |
|---|---|---|
| Tamamı hafif | −2 × 10 dk = −20 dk | 3 sa 40 dk |
| Tamamı dik | +2 × 10 dk = +20 dk | 4 sa 20 dk |
| Yarı yarıya | −10 + 10 = 0 | 4 sa |
Langmuir ayrıca grupların en yavaş üyeye göre plan yapmasını ve saatte 4 km artı her 450 m tırmanış için 1 saat kullanmasını önerir. Örnek 1 için: 15 ÷ 4 = 3,75 saat ve 600 ÷ 450 = 1,33 saat, toplam yaklaşık 5 sa 05 dk. Kulüp ve okul gruplarında bu rakam daha gerçekçidir.
Tranter düzeltmesi: kondisyon
Tranter tablosu Naismith süresini kişisel süreye çevirir. Önce kondisyonunuzu ölçün: yaklaşık 800 m’lik bir yolda 300 m tırmanmak sabit tempoda kaç dakika sürüyor? Sonra tabloya bakın:
| Kondisyon (dk) | 2 sa | 3 sa | 4 sa | 5 sa | 6 sa |
|---|---|---|---|---|---|
| 15 (çok formda) | 1 | 1,5 | 2 | 2,75 | 3,5 |
| 20 | 1,25 | 2,25 | 3,25 | 4,5 | 5,5 |
| 25 | 1,5 | 3 | 4,25 | 5,5 | 7 |
| 30 | 2 | 3,5 | 5 | 6,75 | 8,5 |
| 40 | 2,75 | 4,25 | 5,75 | 7,5 | 9,5 |
| 50 (formsuz) | 3,25 | 4,75 | 6,5 | 8,5 | önerilmez |
Değerler saat cinsindendir. Örnek 1’deki 4 saatlik rota için kondisyonu 20 olan biri yaklaşık 3 sa 15 dk, kondisyonu 30 olan biri yaklaşık 5 saat ayırmalıdır. Uzun günlerde tablo daha çok uzar; bu yorgunluğu yansıtır: kondisyon 25 için 9 saatlik Naismith günü 11,5 saate çıkar. Bozuk zemin, yaklaşık 20 kg yük, sert rüzgâr ya da gece yürüyüşü için genellikle bir kondisyon basamağı aşağı inilir.
Alp kulüplerinin formülü (DIN 33466)
Alman ve Avusturya Alp kulüpleri (DAV, ÖAV) ve birçok Avrupa tabelası farklı bir yöntem kullanır; bu yöntem DIN 33466 standardında tanımlanmıştır:
- Yatay: saatte 4 km.
- Çıkış: saatte 300 m.
- İniş: saatte 500 m.
- Yatay süre ile dikey süreyi (çıkış + iniş) ayrı hesaplayın, sonra küçük olanın yarısını büyük olana ekleyin.
Örnek 1 için (15 km, 600 m çıkış, 600 m iniş):
- Yatay: 15 ÷ 4 = 3,75 saat
- Dikey: 600 ÷ 300 + 600 ÷ 500 = 2 + 1,2 = 3,2 saat
- Büyük + küçüğün yarısı: 3,75 + 1,6 = 5,35 saat ≈ 5 sa 20 dk
Naismith’in 4 saatinden belirgin şekilde uzundur; çünkü bu formül formda bir dağcıyı değil, günübirlik çantalı ortalama bir yürüyüşçüyü varsayar.
Türkiye’den iki örnek
Kaçkarlar, zirve günü (örnek değerler): yaklaşık 8 km gidiş ve 1.000 m tırmanış.
- Naismith: 8 ÷ 5 = 1,6 saat + 1.000 ÷ 600 = 1,67 saat → yaklaşık 3 sa 16 dk çıkış.
- Dönüş 8 km ve 1.000 m dik, taşlı iniş: 1,6 saat + Langmuir dik iniş düzeltmesi (1.000 ÷ 300 × 10 dk ≈ 33 dk) → yaklaşık 2 sa 10 dk.
- Toplam hareket süresi yaklaşık 5,5 saat; molalar ve 3.000 m üstündeki yükseklik etkisiyle 7–8 saat planlamak akıllıcadır.
Likya Yolu, bir günlük etap (örnek değerler): 18 km, 700 m çıkış, 900 m iniş, kayalık patika.
- Naismith: 18 ÷ 5 = 3,6 saat + 700 ÷ 600 = 1,17 saat → 4 sa 46 dk.
- DIN 33466: yatay 18 ÷ 4 = 4,5 saat; dikey 700 ÷ 300 + 900 ÷ 500 = 2,33 + 1,8 = 4,13 saat; 4,5 + 4,13 ÷ 2 = 6,57 saat ≈ 6 sa 34 dk.
Yaz aylarında Akdeniz sıcağı hızı ciddi biçimde düşürür; Likya’da sabah erken başlayın ve DIN’e daha yakın süreyle plan yapın.
Tahminden plana
- Mesafeyi ve toplam tırmanışı harita ya da uygulamadan ölçün; Langmuir ya da DIN kullanacaksanız inişi de not edin.
- Naismith’i (Alplerde DIN’i) uygulayın.
- İniş, kondisyon, yük ve zemin için düzeltin.
- Molaları ayrıca ekleyin.
- Gün batımına ve hava durumuna göre bir geri dönüş saati belirleyin ve ona uyun.
Saatte 5 km, km başına 12 dakika demektir; planladığınız hızı pace hesaplama aracıyla dönüştürebilirsiniz. Yürüyüşün adım karşılığını merak ediyorsanız adım-km hesaplama aracı yardımcı olur: ortalama 0,75 m adımla 15 km yaklaşık 20.000 adımdır.
Kuralın sınırları ve kaynaklar
Tırmanma gerektiren kayalık geçişler, kar, moloz ve bataklık çok daha yavaştır; kural yürüyüş zemini içindir. Sıcak ve irtifa hızı düşürür; büyük gruplar en yavaş kişinin hızında ilerler. Kaynaklar: Naismith’in kuralı (Scottish Mountaineering Club Journal, 1892), Langmuir’in Mountaincraft and Leadership kitabı (1984), dağ liderliği eğitim materyallerinde yer alan Tranter tablosu ve DAV’ın kullandığı DIN 33466 yöntemi. Her sonuç bir planlama tahminidir; yola çıkmadan önce hava durumunu ve gün ışığını mutlaka kontrol edin.